𝐏𝐎𝐓𝐕𝐑Đ𝐄𝐍𝐀 𝐋𝐎𝐊𝐀𝐂𝐈𝐉𝐀 𝐌𝐄𝐙𝐀𝐑𝐀 𝐇𝐔𝐒𝐄𝐈𝐍𝐀-𝐊𝐀𝐏𝐄𝐓𝐀𝐍𝐀 𝐆𝐑𝐀𝐃𝐀ŠČ𝐄𝐕𝐈Ć𝐀 𝐔 𝐈𝐒𝐓𝐀𝐍𝐁𝐔𝐋𝐔

(𝐝𝐫. 𝐄𝐦𝐢𝐫 𝐃𝐞𝐦𝐢𝐫, č𝐥𝐚𝐧 𝐔𝐫𝐞đ𝐢𝐯𝐚č𝐤𝐨𝐠 𝐨𝐝𝐛𝐨𝐫𝐚 𝐁𝐨š𝐧𝐣𝐚č𝐤𝐨𝐠 𝐃𝐍𝐊 𝐏𝐫𝐨𝐣𝐞𝐤𝐭𝐚)

Aristokratska porodica Gradaščević spadala je u red bošnjačke zamljoposjedničke elite u Posavini u osmansko i austrougarsko doba. Postoji nekoliko predaja o njihovom porijeklu. Po nekima su potomci paša i zapovjednika vojske koji su doselili iz Budima krajem 17. stoljeća, a po drugima predstavljaju srednjovjekovne bosanske feudalce.

Najpoznatiji među njima bio je Husein-kapetan Gradaščević (1802-1834), vođa pokreta za autonomiju Bosne u okviru Osmanske carevine. U vremenu 1821-1832. g. bio je kapetan Gradačačke kapetanije. Hatišerifom iz 1829-1830. g., Srbima je data autonomija, a Kneževini Srbiji je predato šest nahija istočno od Drine. Husein-kapetan 1831. g. pokreće ustanak kojim traži ukidanje reformi sultana Mahmuda II kojima se namjeravao ukinuti ajanski sistem, tražio je autonomiju Bosne i dopuštanje domaće vlasti, opozivanje ustupaka učinjenih prema Srbiji, kao i ukidanje plana modernizacije vojske.

Nakon početnih vojnih i političkih uspjeha, Husein-kapetan je na kraju maja 1832. g. poražen u blizini Sarajeva od strane kombinirane osmanske vojske i pojačanja pristiglih od lokalnih vlastodržaca iz Hercegovine. Poslije ulaska sultanove vojske u Bosanski ejalet, sa najbližom porodicom i saradnicima juna 1832. g. prvo je prešao u Slavonski Brod, potom u Osijek (gdje mu se rodila ćerka), a nakon toga u Zemun i Beogradsku tvrđavu. U Istanbul odlazi decembra iste godine. Umro je 17. avgusta 1834. g. i ukopan je na mezarju Ejup (tur: Eyüp Mezarlığı) u distriktu Eyüp na evropskoj strani Istanbula.

Iza Huseina-kapetana ostali su supruga Hanifa, kćerka Mustafe-bega Begovića iz Dervente (Kapetanovića), sin Muhamed (1822-1854) i kćerka Šefika (1833-?). Oni 28. aprila 1835. g. napuštaju Istanbul i dolaze u Sarajevo. Potom 1836. g. prelaze u Gradačac gdje Muhamed umire 1854. g., a ostatak porodice tu ostaje do 1858. g., nakon čega se vraćaju u Istanbul. Muhamed je imao ćerku Hatidžu Šefiku (?-1887), udatu za osmanskog kajmekama, Halila Fehmi-bega, iz Edirnea. Nije poznato da li je Muhamedova kćerka imala porod. U Istanbulu danas navodno žive potomci nekoliko grana Gradaščevića.

Lokacija Gradaščevićevog mezara i zapis na njegovom nišanu zadnji put su jasno dokumentirani u "Narodnoj uzdanici" 1934. g. u tekstu s incijalima Hamdije Kreševljakovića (slika na str. 73 i tekst na str. 140-141) kao i u članku Đ. Bukilice u beogradskom časopisu "Vreme" od 25. novembra 1934. g. (str. 7). Nažalost, ovi detalji su vremenom akademski zanemareni i zaboravljeni tako da su se u zadnjih 90 godina javljale mnogobrojne špekulacije i navodi o datumu i godini njegove smrti i samoj lokaciji ukopa. Dr. Emir Demir je u ličnom aranžmanu krajem avgusta 2025. g. izvršio terensko istraživanje na pomenutom mezarju i definitivno potvrdio grobnu lokaciju Husein-kapetana (geografske koordinate 41°02'54.6"N 28°56'00.1"E).

Y DNK haplogrupa Gradaščevića još uvijek nije utvrđena.

𝐅𝐨𝐭𝐨𝐠𝐫𝐚𝐟𝐢𝐣𝐚:

- Portret Husein-kapetana Gradaščevića sačinjen 1832. g. u Vinkovcima koji se čuva u Bečkom arhivu (izvor: Wikimedia Commons)

𝐈𝐳𝐯𝐨𝐫𝐢:

- Demir, Emir & Fondacija "Spektrum" Sarajevo. Lokacija i čitanje epitafa/tariha sa mezara Huseina-kapetana Gradaščevića 26.08.2025.: https://www.youtube.com/watch?v=BI6-oV_1yIY (pristupljeno 2. septembra 2025. g.)

- Bukilica, Đ. Na starom carigradskom groblju pronađen je grob najčuvenijeg bosanskog junaka, Husein-kapetana Gradaščevića. Vreme, nedelja 25. novembar 1934, str. 7: https://tinyurl.com/yj8j49vn (pristupljeno 2. septembra 2025. g.)

- Kamberović Husnija, 2003. Begovski zemljišni posjedi u Bosni i Hercegovini od 1878. do 1918. godine. 2003. g.

- Kreševljaković, Hamdija. Mezar Husein kapetana Gradaščevića. Narodna uzdanica, Kalendar za godinu 1935 (1353-1354 po Hidžretu), godina III, str. 73 i 140-141. Islamska dionička štamparija. Sarajevo, 1934.

- Mušović, Emir. Vojevanje zmaja od Bosne u Novopazarskom Sandžaku 1831/1832. godine. Novi Pazar/Rožaje, 2023. g.